Почетнички водич за социјалистичка економија

Во последниве години, имам направено голем број на презентации во средни училишта и пред студенти за важноста на економската слобода и постојаната закана од социјализмот. Сведоци сме, на пример, на неодамнешната економска криза во Венецуела. Еден од проблемите со кои сум се сретнал е дека младите луѓе денес немаат лична меморија на Студената војна, а камоли разбирање на социјалните и економските аранжмани во Советскиот Сојуз, за кои јас се сомневам дека се минимизира или игнорира во американскиот наставен план.

Како резултат на тоа, имам напишано основен водич за социјалистичката економија, повикувајќи се на моето лично искуство растејќи во време на комунизмот. Се надевам дека ова (малку подолго парче) ќе биде прочитано од страна на луѓето родени во 90’, кои честопати се привлечени од пропаднати идеи од минатото.

Како момче пораснато во комунистичка Чехословачка, повеќе години поминував покрај едно градилиште, кое требаше да стане локалена амбуланта. Изградбата на оваа мала и грда, со правоаголен облик зграда беше бавен и со лош квалитет. Делови од објектот се распаѓаа додека останатиот дел се градеше.

Неодамна, се вратив во Словачка. Еден ден, додека се возев низ главниот град Братислава, забележав една сосема нова населба,што покриваше ридче што беше пустелија до пред само две години. Големиот развој на модерни и убави куќи дојде со одлични патишта и голем супермаркет. Тоа обезбеди дом, приватност и безбедност за стотици семејства.

Како е можно една приватна компанија да испланира, изгради, и продаде цела населба за помалку од две години, но невозможно за комунистичкото централно планирање да изгради една мала зграда за речиси една деценија?

Голем дел од одговорот лежи во “мотивацијата”. Компанијата која ја изгради населбата во Словачка не го стори тоа од љубов кон човештвото. Компанијата го стори тоа, бидејќи сопствениците (акционерите или инвеститорите) сакале да направат профит. Како што Адам Смит, основач на економијата, пишува во 1776 година, “Не е причина добродушноста на месарот, пиварот, или пекарот, што имаме вечера, туку нивниот сопствен интерес.”

Во нормално функционирање на пазарот, реткост е само една компанија да обезбеди одреден вид на производ или услуга. Луѓето кои ги купиле куќите во населбата што го видов не морале да го сторат тоа. Тие би можеле да купат други куќи изградени од страна на различна компанија во различни делови на градот по различни цени. Конкуренцијата, со други зборови, ги присилува капиталистите да излезат со подобри и поевтини производи . Процес од кој сите имаме придобивки.

Комунистите се спротиставуваат и на профитот и на конкуренцијата. Го гледаат профитот, како бескорисен и неморален. Според нив, капиталистите не работат во конвенционална смисла.Вистинската работа за изградба на мостови и орање на полиња е направено од страна на работниците. Капиталистите го ставаат в џеб профитот на компанијата од кога платата на работниците ќе биде исплатена. Кажано поинаку, комунистите веруваат дека капиталистичката класа ја експлоатира работничката класа – а тоа не е во согласност со комунистичката цел на бескласно и еднакво општество.

Но, капиталистите не се ниту бескорисни ниту пак неморални. На пример, капиталистите често инвестираат во нови технологии. Компании кои ги променија нашите животи како Apple и Microsoft, ја добија својата почетна инвестиција од приватни инвеститори. Бидејќи станува збор за нивните пари, капиталистите имаат тенденција да бидат многу подобри во пронаоѓање на добри можности за инвестирање од владините бирократи. Тоа е причината зошто капиталистичките економии, а не комунистичките се лидери во технолошките иновации и напредок.

Покрај тоа со инвестирање во нови технологии и преку создавање на нови компании, капиталистите им обезбедуваат на корисниците огромен избор на стоки и услуги, отвараат работни места за милијарди луѓе и придонесуваат со милијарди долари во даночните приходи. Се разбира, сите инвестиции вклучуваат одредено ниво на ризик. Капиталистите имаат огромни профити само кога ќе инвестираат мудро. Кога се прават лоши инвестиции, капиталистите често се соочуваат со финансиска пропаст.

За жал, комунистите не ги делат горенаведените ставови и ги забранија приватните инвестиции, приватната сопственост, преземањето ризик и правењето профит. Сите големи претпријатија кои биле во приватна сопственост, како фабрики за чевли и челичарници, беа национализирани. Огромно мнозинство на мали претпријатија во приватна сопственост, како продавници и семејни фарми, беа преземени од страна на државата. Експроприранате сопственици ретко добивале некаков надомест.Сите сега станаа работници и сите работеа за државата.

Со цел да се спречат нови нееднаквоста во приходите и појава на нови класи, сите работници се платени повеќе или помалку подеднакво. Тоа се покажа како голем проблем. Бидејќи луѓето не заработувале повеќе пари, кога работеле повеќе. Комунистите се обидуваа да ги мотивираат или да ја стимулираат работната сила преку пропаганда. Постери на силни и решителни работници беа насекаде низ поранешната Советска Империја. Филмови за вредни рудари и земјоделци требаше да внесе во населението социјалистичка страст.

Пропагандата сама по себе не можеше да ја зголеми продуктивноста на комунистичките работници до Западно ниво. За стимулирање на работната сила, комунистичките режими прибегнаа кон тероризмот. Работниците кои забошотуваа на работа понекогаш беа осудувани за саботажа и беа стрелани. Најчесто, тие беа испраќани во Гулаг – систем на работни логори. Понекогаш, властите апсеја и казнуваа сосема невини луѓе намерно. Комунистите веруваа дека произволниот терор, ќе го направи остатокот од работната сила попродуктивен.

На крај, десетици милиони луѓе во Советскиот Сојуз, Кина, Камбоџа и другите комунистички земји беа испратени во работни логори. Животот и работните услови во логорите беа нехумани и милиони луѓе загинаа. Мојот чичко, кој беше обвинет и осуден за поддржување на тајната демократска опозиција во комунистичка Чехословачка, беше испратен во рудник за ураниум за советската програма за нуклеарно оружје. Работејќи без никаква заштита од зрачење, тој почина од рак.

До крајот на 80-ти години, комунистичкиот режим изгуби голем дел од својата револуционерна верност. Теророт и стравот стивнаа,а продуктивноста додатно опадна. Така, во доцните 1980-ти, во просек, индустрискиот работник во Западна Европа е речиси осум пати попродуктивен, од неговиот полски колега. Поинаку кажано, со истите ресурси и за истото време полски работник работел за да произведе стока во вредност од $ 1,а западноевропски работник можел да произведе стока во вредност од $ 8 .

Исто како што тие го заменија мотивот за профит со пропаганда и терор, комунистите ја заменија конкуренцијата со монополско производство. Во капитализмот, компаниите се натпреваруваат за клиенти со намалување на цената и подобрување на квалитетот. Така, еден тинејџер денес може да изберете помеѓу фармерки направени од страна на Diesel, Guess, Calvin Klein, Levi’s и многу други.

Комунистите мислеа дека ваква конкуренција е бескорисна и ирационална. Наместо тоа, комунистичките земји се залагаа да имаат еден монополски производител на автомобили, чевли, машини за перење, итн Но, проблемите наскоро се појавија. Бидејќи производителите во комунистичките земји не треба да се натпреваруваат против никого, тие немале никаков поттик за подобрување на нивните производи. Споредба, BMW 850, кои почнаа со производство во Западна Германија во 1989 година и Trabant, што е направен во Источна Германија во исто време.

Комунистичките производители се заштитени од домашната конкуренција со монопол. Тие, исто така се заштитени од странската конкуренција со премногу високи тарифи за увоз или целосната забрана за увоз. Поинаку кажано, тие имале “заробена” потрошувачка база.Производителот на автомобили Трабант не мора да се грижите за губење на потрошувачите, бидејќи тие немаше каде да одат.

Згора на тоа, работниците во фабриката за автомобили на Трабант добиваа иста плата без оглед на бројот на автомобили кои се произведени. Како резултат на тоа, тие произведуваа помалку автомобили отколку што беа потребни. Луѓето во Источна Германија мораа да чекаат повеќе години, а понекогаш и децении, пред тие да бидат во можност да купат еден. Всушност, недостатокот на повеќето производи за широка потрошувачка беше насекаде, од важните работи како што се автомобили до продукти како шеќер. Бескрајните редици станаа дел од секојдневниот живот.

Во капитализмот, недостатокот обично се избегнува преку движењето на цените. Некои цени, како оние на националните валути со кои се тргува на глобално ниво, се менуваат речиси секоја секунда. Другите цени се менуаат побавно. Ако постои недостаток на јагоди, на пример, нивната цена ќе се зголеми. Како резултат на тоа, многу малку луѓе ќе можат да купат јагоди. Позитивна страна е тоа што луѓето кои ги вреднуваат јагодите најмногу и се подготвени да платат повисока цена за нив секогаш ќе ги најдат.

Движењето на цените обезбедува важни информации за капиталистите. Капиталистите ги инвестираат своите пари во попрофитабилни бизниси. Ако цената на нешто се зголемува, значи дека не се произведува доволно од него. Инвеститорите брзаат со новиот капитал, со надеж дека ќе се направи профит. Производството се зголемува. Економијата како целина се стреми кон една “рамнотежа” или точка во која капиталот се дистрибуира каде што е потребно.

Цените се важен извор на информации, но од каде тие доаѓаат? Во капиталистичко стопанство, никој не ги поставува цените. Тие се појават “спонтано” на пазарот. Секој пат кога ќе купам кафе додека одам на работа, на пример, јас постепено ја зголемувам цената на зрно кафе. Секој пат кога нема да успеаам да го купам моето вообичаен утринско кафе, бидејќи доцнам за работа, јас ја намалувам цената со мал износ. Ако сите престанат да купуваат кафе, неговата цена ќе пропадне.

Комунистите забранија профит, конкуренција, слободна трговија и приватната сопственост – се што е неопходно за да се појават точните цени на пазарот. Наместо тоа, десетици милиони цени за производи од трактори до векна леб беа поставени на годишно ниво (или на секои неколку години) од страна на владините бирократи. Бидејќи тие не можат ниту да предвидат колку леб ќе се произведе (односно, се испорача), ниту пак колку леб ќе се консумира ( бара), бирократите речиси секогаш добиваа погрешни цени.

Поставувањето на цените ги направи недостатоците поврзани со ниска продуктивност уште полоши. Ако цената на брашното е превисока, пекарите ќе печат малку леб и лебот ќе исчезне од продавниците. Ако цената на брашното е премногу мала, премногу леб ќе се пече и многу од него ќе остане и расипе. Кажано поинаку, комунистичките економии се многу неефикасни.

Да се комплицираат работите додатно, комунистите понекогаш намерно ставале погрешни цени на продуктите. Цената на месото, на пример, се држела премногу ниска од година во година од политички причини. Ниските цени создавале впечаток на достапност. На нивните патувања во странство, комунистичките функционери често се фалеле дека работниците во советската империја можеле да се купат повеќе месо и други производи од нивните западни колеги. Во реалноста, продавници често беа празни. Како последица на тоа, парите беа во ограничена употреба. Да се избегнат недостатоците, многу луѓе во комунистичките земји прибегнуваа кон трампање на стоки и услуги .

Во времето на комунизмот, во државна сопственост беа сите производствени капацитети, како што се фабрики, продавници и фарми. Со цел да имаат нешто за да тргуваат еден со друг, луѓето прво морале да “украдат” од државата. Месар, на пример, ќе украде месо и ќе го размени за зеленчук кој го украл градинарот. Процесот беше неефикасен, но исто така и морално расипан. Лажењето и крадењето стана широко распространето а доверба меѓу луѓето се намали. Далеку од тоа да ги поттикне на братство луѓето, комунизмот направи сите да се сомнителни и лути.

Се разбира, не се сите подеднакво погодени од недостатоците. Владини претставници и нивните семејства, генерално, можеле да ги избегнат секојдневните проблеми на животот под комунизмот затоа што имаале пристап до специјални продавници, училишта и болници. Комунизмот започна како движење за поголема еднаквост. Во реалноста, тоа е враќање на феудализмот. Како и во феудални општества, и тука имаше аристократија составена од членови на комунистичката партија. Како феудалните општества, комунистичкото општество имаше население со ограничени или никакви права и мала можност за социјалната мобилност. Како феудални општества, комунистичкото општества се одржувало со брутална сила.

Текстот е преведен и напишан од Игор Ѓоргиев

error: Content is protected !!